PROFILAKTYKA ALKOHOLOWA – PRAWA PACJENTA

Prawa Pacjenta i wybrane sposoby dochodzenia roszczeń wynikających z ich naruszenia.

 

Wolności i prawa człowieka i obywatela

Każdy z nas ma gwarantowaną prawnie ochronę swoich praw, czyli praw człowieka. We wstępie do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z dnia 10 grudnia 1948 r. stwierdzono zgodnie z prawnonaturalnym duchem, że są to prawa wywodzące się z „uznanej przyrodzonej godności”.  Normatywne znaczenie praw człowieka obrazuje definicja zawarta w Leksykonie ochrony praw człowieka B. Balcerzaka i S. Sykuny: „prawa człowieka stanowią zróżnicowany, m.in. pod względem mocy prawnej, zespół wzorców postępowania władzy publicznej wobec osób fizycznych (…) Prawa człowieka to standardy oczekiwanego traktowania jednostek (ewentualnie grup jednostek, osób prawnych) przez państwo w różnych dziedzinach życia, w których władza publiczna swoim działaniem lub zaniechaniem wpływa potencjalnie lub rzeczywiście na określoną sferę życia osobistego i/lub społecznego tych jednostek”.

Podstawowym aktem prawnym chroniącym wolności i prawa człowieka i obywatela jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., która w poszczególnych artykułach wskazuje dobra osobiste jednostki będące przedmiotem ochrony. W art. 30 przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Natomiast w art. 38 wskazano, że każdy człowiek ma zapewnioną prawną ochronę życia.  W kolejnych przepisach zostały zawarte określone dobra osobiste jak: w art. 41 – nietykalność osobista i wolność osobista; w art. 47 – ochrona życia prywatnego, życia rodzinnego, czci, dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym; w art. 49 – wolność i ochrona tajemnicy komunikowania się; w art. 50 – nienaruszalność mieszkania (pomieszczenia lub pojazdu); w art. 52 – wolność poruszania się. Przepis art. 53 Konstytucji RP wyraża wolność sumienia i religii, a art. 54 – wolność myśli polegającą na wolności wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.

Prawa te są zapewnione również w art. 23 Kodeksu Cywilnego: „Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania (..) pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”.

Powyższe prawa znajdują swój wyraz w aspekcie ochrony praw pacjenta zarówno w aktach prawa krajowego jak i dokumentach o charakterze europejskim lub międzynarodowym tj. ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z dn. 6 listopada 2008r. (Dz.U.2017.1318 j. t.); ustawie o ochronie zdrowia psychicznego z dn. 19 sierpnia 1994r. (Dz.U.2017.882 j. t.); Europejskiej Karcie Praw Pacjenta oraz Karcie Praw Pacjenta na podstawie Deklaracji Praw Pacjenta WHO.

W tym kontekście warto nadmienić, że rzeczone akty prawne jak Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i akty prawa miejscowego stanowią źródło powszechnie obowiązującego prawa w opozycji do regulaminów wewnętrznych, zwyczajów czy tradycji społeczności terapeutycznej, które nie mogą pozostawać z nimi w sprzeczności.

 

Ustawa z dnia 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Poszukiwanie skutecznych metod i w pełni zabezpieczających ochronę opisanych powyżej praw jednostki trwało już od wieków, czego wyrazem stała się instytucja Ombudsmana, Rzecznika Praw Obywatelskich, czyli „człowieka godnego zaufania” (jak wykształciła się ta nazwa w sensie używanym w Szwecji). Instytucja rzecznika przeniosła się na grunt ochrony praw pacjenta w Polsce po przemianach demokratycznych w 1989 roku, gdy Stowarzyszenie Obrony Pacjentów założone przez Adama Sandauera (później o nazwie: PRIMUM NON NOCERE) podjęło starania i rozpropagowało apel o pomoc dla poszkodowanych w następstwie błędów medycznych, o publiczny nadzór nad służbą zdrowia i o powołanie Rzecznika Pacjenta.

Do czasu powołania Rzecznika Praw Pacjenta jako centralnego organu administracji rządowej, instytucja RPP funkcjonowała w strukturze Narodowego Funduszu Zdrowia na szczeblu krajowym oraz w oddziałach wojewódzkich. Z kolei 28 grudnia 2001 roku zostało utworzone Biuro Praw Pacjenta (BPP), które było bezpośrednio usytuowane na szczeblu krajowym i jako państwowa jednostka budżetowa podporządkowana Ministrowi Zdrowia. Właściwość miejscowa tego biura obejmowała cały teren kraju. W celu zapewnienia transparentności praw pacjenta i ich skutecznego egzekwowania 6 listopada 2008 roku została uchwalona ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Zgodnie z normą wyrażoną w art. 41 ustawy w celu ochrony praw pacjenta określonych w niniejszej ustawie oraz w przepisach odrębnych ustanawia się Rzecznika Praw Pacjenta, zwanego dalej „Rzecznikiem”. Poszczególne rozdziały zawierają opisane prawa pacjenta, do których należą:

1) prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej;

2)prawo do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń zdrowotnych;

3) prawo do żądania, aby lekarz lub udzielająca świadczeń zdrowotnych pielęgniarka zasięgnęli opinii innego lekarza lub innej pielęgniarki;

4) prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia;

5) prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym;

6) prawo do informacji uzyskanej od lekarza oraz prawo do uzyskania informacji od pielęgniarki, położnej;

7) prawo do zachowania przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym udzielające świadczeń zdrowotnych, informacji związanych z pacjentem w tajemnicy;

8) prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody;

9) prawo do pisemnej zgody na wykonanie zabiegu operacyjnego lub innej procedury medycznej;

10) prawo do intymności i poszanowania godności osobistej, które obejmuje także prawo do umierania w spokoju i godności;

11) prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza;

12) prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego;

13) prawo do opieki duszpasterskiej w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej.

Bazując na art. 4 ust. 1 rzeczonej ustawy w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego. Wskazane w ustawie prawa pacjenta w przypadku ich naruszenia świadczą o naruszeniu dobra osobistego, co jest znacznym ułatwieniem procesowym, gdyż wystarczy, że pokrzywdzony skonkretyzuje określone prawo pacjenta.

Podstawą aktualizacji roszczenia opierającego się na tym przepisie jest kwestia wystąpienia winy w działaniach osoby naruszającej prawa pacjenta. Taka linia interpretacyjna przyjęta jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w szczególności w wyroku SN z dnia 12 grudnia 2002r. V CKN 1581/00 (OSNC 2004, nr 4, poz.53), gdzie w tezie można przeczytać, iż przesłankę odpowiedzialności z art. 448 k.c. stanowi nie tylko „bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego”. Irrelewantną kwestią dla zasadności roszczenia jest umyślność bądź nieumyślność winy. Przesłanka stopnia winy odegra znaczącą rolę na płaszczyźnie ustalania sumy zadośćuczynienia za spowodowane naruszenie (zob. Wyrok SN z dnia 16 kwietnia 2002r., V CKN 1010/00, OSNC 2003, nr 4, poz.53).

Jednakże możliwość zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego została wyłączona zgodnie z art. 4 ust.3 ustawy o prawach pacjenta w przypadku  naruszenia praw pacjenta do: przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie w zakładzie opieki zdrowotnej; informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych; dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych.

Artykuł 4 ustawy o prawach pacjenta stanowi przepis szczególny (lex specialis) wobec art. 448 kodeksu cywilnego, gdyż skorzystanie z niego nie wyłącza możliwości bazowania na przepisach kodeksowych, czyli art. 23, art.24 i 448 kodeksu cywilnego, dlatego że obejmują one również dobra należące do sfery praw pacjenta. Odgrywa to istotną rolę, ponieważ dyspozycja art. 448 k.c. zawiera możliwość przyjęcia w określonych sytuacjach, że wystarczającą przesłankę odpowiedzialności będzie stanowiła bezprawność. W przypadku wystąpienia bezprawności działania skutkującej naruszeniem ochrony dóbr osobistych na płaszczyźnie cywilnoprawnej będzie to korespondowało z bazowaniem roszczenia zmierzającego do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, roszczenia o zasądzenie zadośćuczynienia, albo stosownej sumy pieniężnej na cel społeczny właśnie na tej podstawie.

Kolejna możliwość działania zawarta jest w art. 50 ustawy o prawach pacjenta, która obejmuje prawo do wniesienia wniosku do Rzecznika Praw Pacjenta będącego wolnym od opłat. Wniosek powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy; oznaczenie pacjenta, którego praw sprawa dotyczy oraz zwięzły opis stanu faktycznego. Rzecznik rozpocznie postępowanie wyjaśniające, jeżeli poweźmie wiadomość co najmniej uprawdopodabniającą naruszenie praw pacjenta w formie wniosku lub z własnej inicjatywy, biorąc pod uwagę w szczególności uzyskane informacje co najmniej uprawdopodabniające naruszenie praw pacjenta. Efektem zapoznania się przez Rzecznika ze skierowanym do niego wnioskiem może być podjęcie sprawy; poprzestanie na wskazaniu przysługujących środków prawnych; przekazanie sprawy według właściwości lub nie podjęcie sprawy, o czym zawiadomi wnioskodawcę i pacjenta, którego sprawa dotyczy.

W przypadku naruszenia praw pacjenta przysługuje również skarga na świadczeniodawcę składana do:

– Okręgowej Izby Lekarskiej (zgodnie z przepisami ustawy z dn. 2 grudnia 2009r. o izbach lekarskich – Dz.U.2016.522 j.t.);

– Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych (zgodnie z przepisami ustawy z dn. 1 lipca 2011r. o samorządzie pielęgniarek i położnych- Dz.U.2011.174.1038);

– Kierownika zakładu opieki zdrowotnej (skarga złożona zgodnie z przepisami ustawy z dn. 14.06.1960r. Kodeks postępowania administracyjnego – Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm);

– sekcji skarg i wniosków Narodowego Funduszu Zdrowia (zob. http://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/zalatw-sprawe-krok-po-kroku/jak-zlozyc-skarge/).

 

Cywilnoprawne sposoby dochodzenia roszczeń

Jak już zostało wspomniane wyżej roszczenia bazujące na cywilistycznych rozwiązaniach kodeksowych mogą stać się również podstawą dochodzenia praw w przypadku naruszenia praw osobistych pacjenta. W tym przypadku kluczową rolę odegrają przepisy art. 23, 24 i 448 kodeksu cywilnego, które mogą stać się bazą do wniesienia następujących roszczeń:  w przypadku zagrożenia dobra osobistego cudzym działaniem żądanie zaniechania tego działania; w razie dokonanego naruszenia istnieje możliwość żądania, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie (przeproszenie, złożenie stosownego oświadczenia itp.); o zadośćuczynienie pieniężne;  o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny a także gdy w razie naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać poszkodowanemu zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę albo odpowiednią sumę na wskazany cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

W kontekście tych rozważań bardzo ciekawie rysuje się glosa do wyroku SN z dnia 27 kwietnia 2012 r., V CSK 142/11 autorstwa M. Nesterowicza, który rozważa znaczenie nieistnienia zgody pacjenta na wykonanie zabiegu operacyjnego w kontekście możliwych następstw w formie wystąpienia szkody lub jej nie wystąpienia:

„Jeżeli […] dokonano zabiegu operacyjnego bez zgody pacjenta, lecz nie doznał on żadnej szkody, gdyż operacja była korzystna dla jego stanu zdrowia, to może żądać jedynie zadośćuczynienia za naruszenie jego prawa do autonomii woli, do podjęcia decyzji co do wyrażenia zgody na interwencję medyczną (na podstawie art. 4 ustawy [z 2008 r.] o prawach pacjenta i [Rzeczniku Praw Pacjenta] w zw. z art. 448 k.c.); jeżeli natomiast doznał szkody, to lekarz (szpital) jest zobowiązany wynagrodzić mu tę szkodę majątkową i niemajątkową (na podstawie art. 444 i 445 § 1 k.c. albo art. 444 k.c. i art. 4 [powyższej] ustawy”. Podobnie orzekł Sąd Okręgowy w Krakowie w wyroku z dnia 30 XII 2003 r. (I C 110/02, „Prawo i Medycyna” 2006, nr 1, z glosą M. Nesterowicza), w którym podstawą przyznania zadośćuczynienia stało się nie poinformowanie pacjentki o ryzyku wystąpienia powikłań w postaci uszkodzenia struny głosowej w trakcie operacji tarczycy, co stanowiło naruszenie jej prawa do informacji, pomimo przeprowadzenia prawidłowo operacji, konieczności zabiegu, ponieważ życie pacjentki było zagrożone oraz świadomości pacjentki o niemożności nie poddania się operacji.

 

Podsumowanie

Problematyka ochrony praw pacjenta jest zagadnieniem stosunkowo nowym, gdyż obecnym w przestrzeni legislacyjnej od zaledwie 10 lat, ponieważ ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta weszła w życie dopiero w 2008 roku. Wcześniejsza możliwość dochodzenia ochrony praw pacjenta na podstawie art. 23 kodeksu cywilnego dotyczącego dóbr osobistych nie była w pełni egzekwowana.  W 1996 roku podczas obrad podkomisji sejmowej dyskutowano nad projektem art. 19a ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, który miał przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta. Wówczas M. Nestorowicz podniósł, że sędziowie nie kojarzyli art. 23 kodeksu cywilnego z prawami pacjentów i że w ciągu prawie pół wieku (obowiązywania najpierw art. 11 przepisów ogólnych prawa cywilnego z 1950 r., a następnie art. 23 kodeksu cywilnego) nie było ani jednej sprawy dotyczącej ochrony praw pacjentów opartej na tym przepisie.

W związku z powyższym ważną rolę odgrywają działania podejmowane na rzecz rozpropagowania możliwości ochrony praw pacjentów oraz istniejącego gwarancyjnego instrumentarium prawnego w celu zwiększenia świadomości społecznej w tym zakresie. Zgodnie ze sprawozdaniem Rzecznika Praw Pacjenta dotyczącym przestrzegania praw pacjenta na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obejmującym okres od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 31 grudnia 2016 r. liczba wszystkich zgłoszeń (spraw, sygnałów) skierowanych do Rzecznika w latach 2011–2016 wyniosła w 2011r. – 38 206 zgłoszeń; a w 2016r. już 68 832 zgłoszeń (wykres 1 na stronie 12), co jest jednym z czynników świadczących o potrzebie istnienia tej instytucji zarówno w zakresie edukacyjno-informacyjnym, jak i wsparcia odnośnie profilaktyki i dochodzenia ochrony praw pacjentów.

Świadomość swoich praw pełni istotną rolę w życiu jednostek, gdyż gwarantuje w wielu sytuacjach zapewnienie bezpieczeństwa i ochrony interesów, bo zgodnie z zasadą ignorantia iuris nocet, nieznajomość prawa szkodzi.  Natomiast w przypadku naruszenia praw zapewnia możliwość wyegzekwowania rekompensaty za pomocą istniejących roszczeń, które w niektórych wypadkach dają swoistego rodzaju poczucie choćby częściowego przywrócenia do stanu poprzedniego, restitutio in integrum.

 

Opracowano na podstawie:

Ciszewski J. (red.), Jędrej K., Karaszewski G., Knabe J., Nazaruk P., Ruszkiewicz B., Sikorski G., Stępień-Sporek, Kodeks cywilny. Komentarz, LexisNexis, 2014.

Karkowska D., Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, LEX 2016.

Kulińska-Kępa Z., Prawa obywatelskie i polityczne a prawa gospodarcze, społeczne i kulturalne. Porównanie systemów ochrony, WK 2017.

Nesterowicz M., glosa, OSP.2013.6.61, Glosa do wyroku SN z dnia 27 kwietnia 2012 r., V CSK 142/11.

Skrzydło W., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. VII, LEX, 2013.

Sprawozdanie Rzecznika Praw Pacjenta dotyczące przestrzegania praw pacjenta na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obejmujące okres od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 31 grudnia 2016 r.